पी.बी. पोखरेल
नेपालको राजनीति दशकौँदेखि “समाजवाद” शब्द वरिपरि घुमिरहेझैँ देखिन्छ। संविधानले नै “समाजवादोन्मुख राज्य” को परिकल्पना गरेपछि त यो शब्द झनै सर्वस्वीकृत राजनीतिक नारा बनेको छ। तर यही समान शब्दले ढाकेको वास्तविकता भने एकरूप छैन। नेपाली कांग्रेसले अवलम्बन गर्दै आएको प्रजातान्त्रिक समाजवाद र कम्युनिष्ट दलहरूले दाबी गर्ने समाजवाद बीचको भिन्नता सतही होइन, गहिरो र तात्त्विक छ। यो भिन्नता राज्यको भूमिका, निजी क्षेत्रप्रतिको दृष्टि, सत्ता र संस्थाप्रतिको सोच तथा लोकतन्त्रप्रतिको निष्ठामा स्पष्ट रूपमा देखिन्छ। नेपालको समकालीन राजनीतिक द्वन्द्व बुझ्न यी दुई समाजवादी धारबीचको अन्तर पहिचान गर्नु अपरिहार्य छ।
वैचारिक स्रोत: बी.पी. बनाम मार्क्स–लेनिन
नेपाली कांग्रेसको समाजवादी चिन्तन बी.पी. कोइरालाको राजनीतिक दर्शनबाट विकसित भएको हो। बी.पी. ले समाजवादलाई स्वतन्त्रता, बहुदलीय लोकतन्त्र र मानव अधिकारसँग अविच्छिन्न रूपमा जोडे। उनको समाजवाद पश्चिमी Social Democracy र उदार लोकतान्त्रिक परम्पराबाट प्रभावित थियो, जहाँ व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र सामाजिक न्याय एक–अर्काका विरोधी होइनन्, पूरक हुन्।
यसको विपरीत, कम्युनिष्ट समाजवादको वैचारिक मूल मार्क्स–लेनिनवादी परम्परामा छ। वर्गसंघर्ष, उत्पादनका साधनमाथि राज्य नियन्त्रण र क्रान्तिमार्फत सत्ता रूपान्तरण यसको ऐतिहासिक आधार हो। यही कारण कम्युनिष्ट चिन्तनमा लोकतन्त्रलाई अन्तिम मूल्यभन्दा पनि सत्ता प्राप्ति र रूपान्तरणको रणनीतिक साधनका रूपमा हेर्ने प्रवृत्ति देखिन्छ। यहाँ मूल प्रश्न यहीँ उठ्छ—लोकतन्त्र आफैँ लक्ष्य हो कि केवल बाटो?
निजी सम्पत्ति र बजार: अधिकार कि अस्थायी सम्झौता
प्रजातान्त्रिक समाजवादमा निजी सम्पत्ति र उद्यमशीलता मौलिक अधिकारका रूपमा स्वीकारिन्छ। नेपाली कांग्रेसका लागि बजार अर्थतन्त्र कुनै खराब पक्ष होइन बरु विकासको आवश्यक माध्यम हो। तर यो बजार निरंकुश नहोस् भनेर राज्यले नियमन गर्छ, सामाजिक सुरक्षा र पुनर्वितरणमार्फत असमानता घटाउने भूमिका खेल्छ।
कम्युनिष्ट समाजवादमा भने निजी सम्पत्तिप्रति सैद्धान्तिक शंका कायमै रहन्छ। व्यवहारमा निजी क्षेत्र स्वीकारिएको देखिए पनि त्यो प्रायः ‘रणनीतिक’, ‘अस्थायी’ वा ‘संक्रमणकालीन’ व्यवस्थाका रूपमा प्रस्तुत हुन्छ। यही द्विविधाले कम्युनिष्ट सरकारहरूका पालामा निजी क्षेत्र सधैँ अनिश्चितता र अविश्वासको वातावरणमा काम गर्न बाध्य देखिन्छ। यस अर्थमा कांग्रेसका लागि निजी क्षेत्र स्थायी साझेदार हो भने कम्युनिष्टका लागि आवश्यक तर अविश्वसनीय साधन।
राज्यको भूमिका: सन्तुलन बनाम नियन्त्रण
राज्यको भूमिकामा पनि स्पष्ट भिन्नता छ। कांग्रेसको प्रजातान्त्रिक समाजवादमा राज्य नियामक, सामाजिक सुरक्षाको ग्यारेन्टर र अवसरको समतामूलक वितरणकर्ता हो। शिक्षा, स्वास्थ्य, सामाजिक न्याय र आधारभूत सेवामा राज्यको सक्रिय हस्तक्षेप आवश्यक ठानिए पनि अर्थतन्त्रको सम्पूर्ण भार राज्यले बोक्नुपर्छ भन्ने मान्यता छैन।
कम्युनिष्ट समाजवादमा भने राज्य नै विकासको मुख्य चालक मानिन्छ। केन्द्रीकृत योजना, सरकारी स्वामित्व र पार्टी–राज्यको घनिष्ठ सम्बन्धलाई स्वाभाविक ठानिन्छ। परिणामस्वरूप, राज्य सशक्त हुँदै जाँदा नागरिक समाज, निजी क्षेत्र र स्वतन्त्र संस्थाहरू कमजोर बन्ने जोखिम बढ्छ। यसैले कांग्रेस सन्तुलित राज्यको वकालत गर्छ भने कम्युनिष्ट सशक्त र हस्तक्षेपकारी राज्यतर्फ उन्मुख देखिन्छ।
सत्ता र संस्था: संस्थामुखी कि पार्टीमुखी
लोकतन्त्रको आत्मा संस्थागत सन्तुलन हो—शक्ति पृथकीकरण, स्वतन्त्र न्यायपालिका, प्रेस स्वतन्त्रता र संवैधानिक निकायहरूको स्वायत्तता। नेपाली कांग्रेसको राजनीतिक अभ्यास यी संस्थागत मूल्यहरूसँग बढी नजिक देखिन्छ। सत्ता परिवर्तन भए पनि संस्थाको निरन्तरता र स्वायत्तता जोगिनुपर्छ भन्ने धारणा यसको आधार हो।
कम्युनिष्ट राजनीतिमा भने पार्टी अनुशासन र बलियो कार्यकारी नेतृत्वलाई प्राथमिकता दिने प्रवृत्ति बलियो छ। संस्थामाथि राजनीतिक प्रभावलाई ‘राजनीतिक नेतृत्वको स्वाभाविक अधिकार’ ठान्ने मानसिकता बारम्बार देखिन्छ। यही कारण कांग्रेसलाई संस्थामुखी र कम्युनिष्टलाई पार्टीमुखी राजनीति गर्ने शक्ति भनेर बुझ्न सकिन्छ।
परिवर्तनको बाटो: क्रमिक सुधार बनाम संघर्षको विरासत
परिवर्तन कसरी सम्भव हुन्छ भन्ने प्रश्नमा पनि फरक दृष्टिकोण छ। कांग्रेस क्रमिक सुधार, सहमति, संवाद र निर्वाचनमार्फत सामाजिक रूपान्तरण सम्भव छ भन्ने विश्वास गर्छ। समाज ‘माथिबाट’ थोपर्ने होइन, ‘सहभागितामार्फत’ बदलिनुपर्छ भन्ने यसको मान्यता हो।
कम्युनिष्ट आन्दोलन भने ऐतिहासिक रूपमा क्रान्ति र संघर्षको विरासतबाट आएको हो। यद्यपि आज सबै कम्युनिष्ट दलहरू संसदीय राजनीतिमा सहभागी छन्, तर वैचारिक अवचेतनमा अझै पनि संघर्षमुखी सोच बलियो देखिन्छ। यही सोच कहिलेकाहीँ सहमति र संस्थागत प्रक्रियाप्रति धैर्य गुम्ने व्यवहारमा प्रकट हुन्छ।
निष्कर्ष: समाजवाद बनाम समाजवाद
अन्ततः नेपालको राजनीतिक द्वन्द्व समाजवाद बनाम पूँजीवादको साधारण द्वन्द्व होइन। यहाँ द्वन्द्व “समाजवाद बनाम समाजवाद” कै हो। नेपाली कांग्रेसको प्रजातान्त्रिक समाजवाद भनेको लोकतन्त्र, बजार र सामाजिक न्यायबीचको सन्तुलन हो। कम्युनिष्टहरूले भन्ने समाजवाद भनेको राज्य, पार्टी नेतृत्व र वर्गीय भाष्यको प्रधानता भएको मोडेल हो।
शब्द एउटै भए पनि दर्शन फरक छन्। त्यसैले नेपालको राजनीतिक संघर्षको सार यही हो—लोकतन्त्रलाई मूल्य ठान्ने समाजवाद र लोकतन्त्रलाई साधन ठान्ने समाजवादबीचको संघर्ष। यही द्वन्द्वले नेपाली राजनीतिलाई आकार दिइरहेको छ र यहीँबाट यसको भविष्यको दिशा पनि तय हुनेछ।
